“İlişkide sürekli aynı kavgayı yaşıyoruz.”
“Partnerim neden hep uzaklaşıyor?”
“Neden her tartışma aynı yere geliyor?”
Kendilerini bu soruları sorarken bulmak, birçok çiftin ortak deneyimidir. Konular değişebilir: ev işleri, para, aileler, mesajlara geç dönmek, kıskançlık ya da cinsellik. Ancak tartışmanın hissi çoğu zaman aynıdır. Biri yükselir, diğeri kapanır. Biri daha çok konuşmak ister, diğeri uzaklaşır. Bir süre sonra çiftler, tartıştıkları konudan çok, tartışma biçimlerinin kendisinden yorulmaya başlar.
Çift terapisi araştırmaları, kronik çatışmaların çoğunun içerikten çok etkileşim döngüsü ile ilişkili olduğunu göstermektedir (Greenberg & Johnson, 1988). Yani mesele çoğu zaman ne konuşulduğu değil, konuşma sırasında tarafların birbirine nasıl yaklaştığıdır.
Yetişkin romantik ilişkiler yalnızca sosyal birliktelikler değildir; bağlanma sistemini aktive eden ilişkiler olarak tanımlanır (Hazan & Shaver, 1987). Partner, zamanla yalnızca bir “eş” değil, psikolojik olarak bir bağlanma figürü haline gelir.
Bu şu anlama gelir:
Partnerin mesafesi, eleştirisi ya da ilgisizliği yalnızca o ana ait bir durum gibi hissedilmez. Sinir sistemi bunu bir bağlantı tehdidi olarak algılayabilir.
Yetişkin bağlanma araştırmaları, ilişki içinde tehdit algılandığında iki temel regülasyon stratejisinin devreye girdiğini göstermektedir (Mikulincer & Shaver, 2007):
Protesto / yoğunlaşma: Daha çok konuşma, eleştirme, yükselme, hesap sorma.
Geri çekilme / kaçınma: Sessizleşme, uzaklaşma, duyguları bastırma.
Bu iki strateji bir araya geldiğinde, çiftler kendilerini tekrarlayan bir döngünün içinde bulabilir.
Ancak her çift bu “protesto–geri çekilme” düzeninde ilerlemez. Bazı çiftlerde iki partner de yoğun biçimde reaktif olabilir, tartışmalar hızla tırmanır ve regülasyon zorlaşır. Bazı çiftlerde ise iki partner de geri çekilebilir, sorunlar açıkça konuşulmaz, mesafe sessizlik içinde büyür. Döngünün biçimi değişse de, altında çoğu zaman benzer bir bağlanma hassasiyeti yer alır.
Çift terapisi literatürü, görünür duygunun çoğu zaman “ikincil duygu” olduğunu öne sürmektedir (Johnson, 2004).
Örneğin:
Öfkenin altında terk edilme korkusu olabilir.
Eleştirinin altında görülmeme acısı olabilir.
Geri çekilmenin altında yetersizlik hissi olabilir.
Bağlanma perspektifine göre romantik çatışmaların temel sorusu şudur:
“Benim için orada mısın?” (Johnson, 2004).
Ancak bu soru nadiren doğrudan sorulur. Onun yerine şu cümleler duyulur:
“Zaten hiç dinlemiyorsun.”
“Her şeyi abartıyorsun.”
“Yine aynı şeyi yapıyorsun.”
İlişkilerde öfkenin altında yer alan kırılgan duygulara dair daha ayrıntılı bir değerlendirme, öfkeye dönüşebilen kırılgan duygular üzerine yazıda ele alınmaktadır.
Bir döngü oluştuğunda, tarafların davranışları birbirini besler:
Birinin eleştirisi diğerinin geri çekilmesini artırır.
Geri çekilme diğer partnerde daha fazla protestoya yol açar.
Bu da ilk partnerin daha fazla kapanmasına neden olur.
Bu süreç zamanla otomatikleşir. Çiftler çoğu zaman “neden böyle yaptığını bilmiyorum” diyebilir. Çünkü bu tepkiler bilinçli seçimlerden çok, bağlanma sisteminin regülasyon çabalarıdır (Mikulincer & Shaver, 2007).
Bu noktada önemli bir ayrım ortaya çıkar:
Partnerin davranışı kasıtlı bir zarar verme girişimi mi, yoksa bir regülasyon stratejisi mi?
Bu sorunun yanıtı, ilişkinin anlamlandırılma biçimini ciddi şekilde etkiler.
Güvenli bağlanma, çatışmasız bir ilişki anlamına gelmez. Araştırmalar, güvenli bağlanan çiftlerin de çatışma yaşadığını; ancak bu çatışmaların daha hızlı onarıldığını göstermektedir (Johnson, 2004).
Güvenli bağlanmanın bazı özellikleri:
Duygusal erişilebilirlik
Yanıt verebilirlik
Partnerin ihtiyaçlarının tehdit olarak algılanmaması
Onarım kapasitesi şeklinde sıralanabilir.
Güvenli ilişkilerde taraflar şu deneyimi yaşar:
“Zor anlarda birbirimize dönebiliriz.”
Çift terapisi süreçlerinde değişimin çoğu zaman bu tür yeni duygusal deneyimler üzerinden gerçekleştiği görülmektedir (Greenberg & Johnson, 1988).
Temel bağlanma stratejileri evrensel görünse de, her çiftin döngüsü kendi geçmişi, kültürel bağlamı ve deneyimleriyle şekillenir.
Aile içi öğrenilmiş ilişki kalıpları
Travmatik deneyimler
Toplumsal baskılar
Azınlık stresi
Azınlık stresi, özellikle queer çiftlerde, dış dünyanın tehditkâr deneyimlerinin ilişki içindeki hassasiyeti artırmasına yol açabilir (Meyer, 2003; Frost et al., 2017). Bu dinamiklerin ilişki işleyişini nasıl etkilediğine dair daha ayrıntılı bir çerçeve, azınlık stresi ve ilişki işleyişi üzerine yazıda ele alınmaktadır.
Queer çiftlerle çalışırken bağlanma döngüsünün, görünürlük, güvenlik ve toplumsal normlarla kesişebileceği de göz önünde bulundurulmalıdır. Bu konu queer çift terapisi başlıklı yazıda daha kapsamlı biçimde tartışılmaktadır.
İlişkide sürekli aynı tartışmanın yaşanması çoğu zaman iki “zor insanın” bir araya gelmesinden değil, iki hassas bağlanma sisteminin birbirini tetiklemesinden kaynaklanır.
Bir partnerin protestosu çoğu zaman bağlantı arayışıdır.
Diğer partnerin geri çekilmesi çoğu zaman korunma çabasıdır.
Döngüyü fark etmek, çoğu zaman ilişkinin yeniden kurulabileceğine dair ilk işarettir. Aynı tartışmanın içinde kaybolmak yerine, o tartışmanın neyi korumaya çalıştığını görmek mümkündür. Bu perspektif, ilişkiyi suçlama ekseninden çıkarıp anlamlandırma eksenine taşır.
İlişkideki tekrar eden örüntüleri birlikte anlamlandırmak, bireysel ya da çift olarak çalışılabilecek bir süreçtir. Çoğu zaman değişim, kimin haklı olduğuna karar vermekle değil, döngünün nasıl oluştuğunu görmekle başlar.
Greenberg, L. S., & Johnson, S. M. (1988). Emotionally focused therapy for couples. Guilford Press.
Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.
Johnson, S. M. (2004). The practice of emotionally focused couple therapy. Brunner-Routledge.
Meyer, I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations. Psychological Bulletin, 129(5), 674–697.
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2007). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change. Guilford Press.
Wiebe, S. A., & Johnson, S. M. (2016). A review of the research in emotionally focused therapy for couples. Family Process, 55(3), 390–407.