Bir arkadaşının mesajına saatlerdir cevap vermediğini fark eden bir kişi, bir süre sonra bu sessizliği kendisine yönelik bir uzaklaşma olarak yorumlamaya başlayabilir. Başlangıçta yalnızca cevap alamamışken, giderek arkadaşının kendisine kızgın olduğundan, artık görüşmek istemediğinden veya ilişkinin eskisi kadar önemli olmadığından emin hale gelebilir.
Benzer şekilde, partneri tarafından sevildiği söylenen bir kişi, bu sözleri duymasına rağmen sevildiğini hissetmekte zorlanabilir. Söylenenler yeterli gelmez; sevginin belirli davranışlarla gösterilmesine ihtiyaç duyar. Bir başka durumda ise kişi, yaşadığı bir tartışmayı uzun uzun analiz edebilir, kendisinin ve karşısındakinin davranışlarını açıklamaya çalışabilir. Ancak bütün bu düşüncelere rağmen ne hissettiğiyle temas kurmakta zorlanabilir.
Bu örnekler, kişinin kendi zihinsel deneyimi ile başkalarının zihinsel deneyimleri arasında ilişki kurmakta zorlandığı anlara işaret eder. Psikoloji literatüründe bu durum, zihinselleştirme kapasitesinin geçici olarak zayıflaması veya çökmesi (mentalizing breakdown) üzerinden ele alınır.
Zihinselleştirme, kişinin kendi davranışlarını ve başkalarının davranışlarını duygu, düşünce, niyet ve ihtiyaçlar gibi zihinsel durumlar üzerinden anlamlandırabilme kapasitesidir (Fonagy et al., 2002). Ancak bu kapasite sabit değildir. Kişinin içinde bulunduğu duygusal ve ilişkisel koşullara göre değişebilir.
Özellikle yakın ilişkilerde yaşanan anlaşmazlıklar, reddedilme veya terk edilme ihtimali, yoğun öfke ve incinme gibi deneyimler zihinselleştirmeyi zorlaştırabilir. Duygusal uyarılmanın arttığı durumlarda kişi, kendi yorumunu diğer olasılıklardan biri olarak değerlendirmekte ve karşısındaki kişinin zihinsel durumuna merakla yaklaşmakta güçlük çekebilir (Bateman & Fonagy, 2016; Luyten et al., 2020). Zihinselleştirme çökmesi, kişinin düşünme veya anlamlandırma kapasitesini tamamen kaybetmesi anlamına gelmez. Daha çok düşünceler ile duygular, içsel deneyim ile dış gerçeklik ve kişinin kendi bakış açısı ile başkasının bakış açısı arasında esnek bir ilişki kurmanın zorlaşmasıdır.
Bu durum özellikle bağlanma ilişkilerinde belirginleşebilir. Kişinin önem verdiği biriyle yaşadığı bir anlaşmazlık, yalnızca o anki olayla sınırlı kalmayıp daha geniş bir reddedilme veya güvensizlik deneyimini harekete geçirebilir. Böyle anlarda zihinselleştirme kapasitesi zayıfladıkça kişi daha katı ve kesin yorumlara yönelebilir.
Zihinselleştirme kapasitesinin zorlandığı anlarda düşünceler ve duygular arasındaki ilişki değişebilir. Kişi kendi yorumlarından uzaklaşmakta, alternatif açıklamaları değerlendirmekte veya karşısındaki kişinin deneyimini merak etmekte zorlanabilir.
Örneğin bir tartışma sırasında partnerinin sessiz kalması, bir kişi tarafından cezalandırılma veya reddedilme olarak yorumlanabilir. Bu yorum zamanla kesin bir inanca dönüşebilir. Partnerinin o anda ne düşündüğünü veya neden sessiz kaldığını anlamaya çalışmak yerine, sessizliğin kendisi ilişkinin nasıl olduğuna dair bir kanıt haline gelir. Bazen bunun tersi bir durum da görülebilir. Kişi yaşananları açıklamak için çok sayıda psikolojik kavram kullanabilir, kendi davranışlarını ve karşısındakinin olası motivasyonlarını ayrıntılı biçimde analiz edebilir. Ancak bu düşünceler, kişinin o anda yaşadığı duygularla bağlantı kurmasını sağlamaz. Dolayısıyla zihinselleştirme çökmesi yalnızca yanlış bir çıkarımda bulunmakla ilgili değildir. Kişinin kendi iç dünyasıyla ve başkasının iç dünyasıyla kurduğu ilişkinin niteliği değişir. Zihinsel deneyimler ya mutlak gerçeklik gibi yaşanır, ya somut davranışlarla doğrulanmaya çalışılır ya da gerçek duygusal deneyimden uzaklaşır.
Bateman ve Fonagy (2016), zihinselleştirmenin etkisizleştiği bu durumları üç temel zihinselleştirme öncesi mod (pre-mentalizing modes) üzerinden açıklar: psişik eşdeğerlik, teleolojik mod ve rol yapma modu.
Bu üç mod, zihinselleştirmenin zorlandığı anlarda kişinin kendisini ve başkalarını nasıl anlamlandırdığını açıklayan farklı işleyiş biçimleridir. Birbirlerinden tamamen bağımsız veya birbirini dışlayan kategoriler değildir. Aynı kişi, farklı ilişkisel koşullarda bu modların farklı özelliklerini gösterebilir.
Psişik eşdeğerlik modunda kişinin iç dünyasında yaşadığı deneyim ile dış gerçeklik arasındaki ayrım bulanıklaşır. Düşünceler ve duygular, yalnızca kişinin öznel deneyimini yansıtmakla kalmaz; dış dünyanın nasıl olduğuna dair kesin bir gerçeklik gibi algılanır. Örneğin partnerinin kendisine kızgın olduğunu hisseden bir kişi, partnerinin gerçekten kızgın olduğundan emin olabilir. Bu düşüncenin bir varsayım olabileceği veya partnerinin başka bir nedenle sessiz kaldığı ihtimali değerlendirilmekte zorlanır. Kişinin hissettiği şey, dış gerçekliğin kendisi haline gelir.
Bu modda duyguların yoğunluğu düşüncelerin kesinliğini artırabilir. Kişi kendisini değersiz hissettiğinde gerçekten değersiz olduğuna, terk edilmiş hissettiğinde gerçekten terk edildiğine inanabilir. Alternatif açıklamalara yer açmak zorlaşır (Bateman & Fonagy, 2016; Luyten et al., 2020).
Teleolojik modda zihinsel durumlar, ancak gözlemlenebilir davranışlar aracılığıyla doğrulandığında gerçek kabul edilir. Kişinin veya karşısındaki kişinin ne hissettiği, ne düşündüğü ya da ne amaçladığı, somut davranışlarla gösterilmediği sürece yeterince anlamlı bulunmayabilir. Örneğin partneri tarafından sevildiği söylenen bir kişi, bu sözleri duymasına rağmen sevildiğini hissetmekte zorlanabilir. Partnerinin sevgisini anlayabilmek için belirli bir davranışta bulunmasını bekleyebilir. "Beni gerçekten önemseseydi bugün arkadaşlarıyla yaptığı planı iptal ederdi" veya "Üzgün olduğumu anladıysa yanıma gelmeliydi" gibi düşünceler bu işleyişe örnek olabilir.
Burada sorun, kişinin ilişkide somut davranışlara önem vermesi değildir. Sözel ifadelerin, niyetlerin ve içsel durumların ancak gözlemlenebilir bir eylemle doğrulandığında geçerli kabul edilmesidir. İçsel deneyimlerin anlamı, dışarıdan görülebilen davranışlara indirgenir (Bateman & Fonagy, 2016).
Rol yapma modunda zihinsel temsiller, kişinin gerçek duygusal deneyimi ve dış gerçeklikle bağlantısını kaybeder. Kişi kendi zihinsel durumları ve başkalarının niyetleri hakkında konuşabilir, hatta oldukça kapsamlı açıklamalar yapabilir. Ancak bu düşünceler yaşanan deneyimle yeterince bağlantılı olmayabilir. Örneğin bir çift tartışmasının ardından partnerlerden biri yaşananları bağlanma stilleri, çocukluk deneyimleri ve aile dinamikleri üzerinden uzun uzun açıklayabilir. Karşısındaki kişinin neden böyle davrandığına dair çeşitli psikolojik yorumlar geliştirebilir. Ancak bütün bu açıklamalar sırasında kendi kırgınlığına, öfkesine veya ilişkide yaşadığı incinmeye temas edemeyebilir. Bu durumda zihinsel süreçler hakkında konuşulmasına rağmen gerçek bir duygusal temas oluşmaz. Düşünceler, yaşanan deneyimi anlamlandırmak yerine ondan uzaklaşmanın bir yolu haline gelebilir.
Rol yapma modu, aşırı zihinselleştirme (hypermentalizing) ve sözde zihinselleştirme (pseudomentalizing) kavramlarıyla bazı noktalarda ilişkilidir. Bununla birlikte, psikolojik kavramlar kullanmak veya duygular hakkında analiz yapmak tek başına bu moda işaret etmez. Belirleyici olan, zihinsel açıklamaların gerçek duygusal deneyimle bağlantısının ne ölçüde korunduğudur (Luyten et al., 2020).
Zihinselleştirme kapasitesinin zorlanması, yalnızca kişinin kendi duygularını veya başkalarının zihinsel durumlarını anlamlandırmasını etkilemez. Başkalarının sözlerini, davranışlarını ve aktardıkları bilgileri ne ölçüde güvenilir bulduğu da bu süreçle ilişkilidir. Özellikle ilişkisel deneyimlerin güven duygusunu zedelediği durumlarda, kişinin başkalarından gelen yeni bilgilere nasıl yaklaştığı ve bunları değerlendirmekte ne ölçüde esnek olabildiği önem kazanır. Bu ilişki, epistemik güven ve güvensizlik kavramları üzerinden daha ayrıntılı biçimde ele alınabilir.
Zihinselleştirme çökmeleri yalnızca bireyin kendi içinde yaşadığı süreçler değildir. Özellikle yakın ilişkilerde bir kişinin zihinselleştirme kapasitesindeki zorlanma, diğer kişinin de duygusal uyarılmasını artırabilir. Böylece karşılıklı yanlış anlamalar ve tepkiler birbirini besleyen bir ilişki döngüsüne dönüşebilir.
Örneğin 16 yaşındaki bir genç, okulda yaşadığı bir sorun nedeniyle eve geldiğinde oldukça gergindir. Akşam yemeğinde annesi okulda ne olduğunu sormaya başladığında genç konuşmak istemez. Annesi bu sessizliği kendisine karşı bir tavır olarak yorumlar ve konuşması için ısrar eder. Genç ise annesinin kendisini anlamadığını düşünerek odasına gitmek ister.
Bu etkileşim farklı zihinselleştirme modları üzerinden ele alınabilir:
Psişik eşdeğerlik: Genç, annesinin sorularını kendisini eleştirdiğinin kesin kanıtı olarak değerlendirebilir. "Beni anlamıyor, zaten her zaman beni eleştiriyor." Anne de çocuğunun sessizliğini kendisine saygısızlık olarak yorumlayabilir. Her iki taraf da kendi yorumunu diğer olasılıklardan ayırmakta zorlanır.
Teleolojik mod: Genç, annesinin kendisini gerçekten önemsediğine inanabilmek için annesinin okul konusunu sormayı bırakmasını ve kendisine alan tanımasını bekleyebilir. Anne ise çocuğunun kendisine saygı duyduğunu görebilmek için özür dilemesini veya konuşmaya katılmasını bekleyebilir. Her iki taraf da karşısındakinin içsel durumunu somut bir davranış üzerinden anlamaya çalışır.
Rol yapma modu: Tartışmanın ardından anne ve genç, yaşananları aile içindeki iletişim biçimleri, ergenlik dönemi veya geçmiş deneyimler üzerinden uzun uzun açıklamaya başlayabilir. Ancak bu açıklamalar, o anda yaşanan incinme, kaygı ve anlaşılmama duygularıyla bağlantı kurmuyorsa gerçek bir zihinsel ve duygusal temas oluşturmayabilir.
Bu örnekte başlangıçta okulda yaşanan bir sorun, zamanla aile üyeleri arasındaki karşılıklı yanlış anlamaların ve duygusal uzaklaşmanın yaşandığı bir döngüye dönüşür. Annenin ısrarı gencin geri çekilmesini artırırken, gencin geri çekilmesi de annenin daha fazla ısrar etmesine neden olabilir. Aile içinde zihinselleştirme bu nedenle yalnızca çocuğun veya ebeveynin bireysel kapasitesi üzerinden değerlendirilmez. Aile üyelerinin birbirlerinin davranışlarına yükledikleri anlamlar, duygusal tepkiler ve karşılıklı etkileşimler birlikte ele alınır (Volkert et al., 2022).
Zihinselleştirmenin zorlandığı anlarda ilk adım, kişinin kendi yorumlarını mutlak gerçekler olarak kabul etmek yerine yeniden değerlendirebileceği bir alan yaratmasıdır. Ancak duygusal uyarılmanın oldukça yüksek olduğu durumlarda alternatif açıklamaları düşünmek her zaman mümkün olmayabilir. Bu nedenle öncelikle duygusal yoğunluğun fark edilmesi ve düzenlenmesi önemlidir.
Bu süreçte birkaç nokta yardımcı olabilir:
Duygusal yoğunluğu fark etmek: Öfke, kaygı veya kırgınlık gibi duyguların yoğunlaştığı anları fark etmek, kişinin kendi düşüncelerini ve tepkilerini gözlemleyebilmesi için bir başlangıç oluşturabilir.
Olay ile yorumu birbirinden ayırmak: Yaşanan olayın kendisi ile bu olaya yüklenen anlam her zaman aynı değildir. Örneğin bir mesajın cevapsız kalması gözlemlenebilir bir olayken, bunun önemsenmeme veya reddedilme olarak yorumlanması kişinin anlamlandırma sürecinin bir parçasıdır.
Duyguyu anlamlandırmak: Bir davranışın kişide uyandırdığı duygunun ne olduğu ve bu duygunun hangi ihtiyaç veya beklentiyle ilişkili olabileceği üzerinde durmak, kişinin kendi deneyimiyle yeniden temas kurmasına yardımcı olabilir.
Belirsizliğe yer açmak: Başka bir kişinin ne düşündüğünü veya hissettiğini kesin olarak bilmek mümkün değildir. İlk yorumun tek olasılık olmadığını kabul etmek, alternatif anlamların değerlendirilmesini kolaylaştırabilir.
Merak etmeye yeniden başlamak: Karşıdaki kişinin niyetini varsaymak yerine onun deneyimini anlamaya yönelik sorular sormak, ilişkide yeniden temas kurulmasına yardımcı olabilir. "Beni önemsemiyorsun" demek yerine, "Bugün benimle konuşmadan plan yaptığında kendimi önemsiz hissettim. Senin için nasıldı, sen ne yaşıyordun?" diyebilmek, kişinin kendi deneyimini ifade ederken karşısındaki kişinin zihnine de yer açmasını sağlayabilir.
Bu süreç kişinin kendi duygularından vazgeçmesi veya her durumda karşısındaki kişiyi anlamaya çalışması anlamına gelmez. Zihinselleştirme, kişinin kendi deneyimini ve başkasının deneyimini aynı anda düşünebilmesine olanak tanır. Dolayısıyla kişinin kendi sınırlarını ve ihtiyaçlarını koruyabilmesi de bu sürecin bir parçasıdır.
Zihinselleştirme temelli yaklaşımlarda amaç, kişinin her zaman doğru düşünmesini veya başkalarının niyetlerini doğru tahmin etmesini sağlamak değildir. Amaç, kişinin kendi zihinsel deneyimiyle başkalarının zihinsel deneyimleri arasında daha esnek ve meraklı bir ilişki kurabilmesini desteklemektir. Mentalizasyon Temelli Terapi (MBT) yaklaşımında terapist, danışanın deneyimini bildiğini varsaymak yerine meraklı ve açık bir tutum benimser. Özellikle duygusal uyarılmanın arttığı anlarda hızlı yorumlar yapmak veya yaşananları hemen açıklamaya çalışmak yerine, öncelikle danışanın o anki deneyimini anlamaya odaklanır (Bateman & Fonagy, 2016).
Bu süreçte kullanılan müdahalelerden biri stop and rewind (dur ve geriye sar) yaklaşımıdır. Terapist ve danışan, yaşanan bir etkileşimin belirli bir anına geri dönerek zihinselleştirmenin hangi noktada zorlandığını birlikte inceler. O sırada neler yaşandığı, kişinin ne hissettiği, karşısındaki kişinin davranışını nasıl yorumladığı ve bu yorumun nasıl bir tepkiye yol açtığı üzerinde durulur. Örneğin danışanın partnerinin bir sözünü eleştiri veya reddedilme olarak deneyimlediği bir an, terapide yeniden ele alınabilir. Bu deneyimin danışanda uyandırdığı duygular, sözün nasıl anlamlandırıldığı ve partnerin niyetine ilişkin hangi varsayımların oluştuğu birlikte araştırılabilir. Böylece yalnızca tartışmanın sonucu değil, bu sonuca götüren düşünce ve duygu süreçleri de anlaşılmaya başlanabilir.
Terapötik ilişki de zihinselleştirmenin yeniden kurulabileceği önemli bir alan oluşturur. Danışan, terapistin bir sözünü anlaşılmama, eleştirilme veya reddedilme olarak deneyimleyebilir. Bu tür anların hızlıca açıklanması veya geçiştirilmesi yerine, danışanın deneyiminin merakla ele alınması, terapötik ilişki içinde farklı bir karşılaşma olanağı sunabilir. Bu süreç yalnızca danışanın zihinselleştirme kapasitesini değil, terapistin kendi zihinselleştirmesini de içerir. Terapistin de danışanın deneyimi karşısında kesin yorumlara kapılabileceği, hemen çözüm üretme ihtiyacı hissedebileceği veya kendi varsayımlarını gerçeklik olarak değerlendirebileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle merak, belirsizliğe tahammül ve kendi düşüncelerini yeniden değerlendirebilme, terapötik çalışmanın önemli parçalarıdır.
Zihinselleştirme kapasitesinin yeniden kurulması, yaşanan her anlaşmazlığın ortadan kalkacağı veya ilişkilerde her zaman uzlaşma sağlanacağı anlamına gelmez. Ancak kişinin kendi deneyimiyle başkasının deneyimi arasında yeniden düşünebileceği bir alan oluşması, ilişkilerde farklı olasılıklara ve yeni karşılaşmalara yer açabilir.
Kaynakça
Bateman, A. W., & Fonagy, P. (2016). Mentalization-based treatment for personality disorders: A practical guide. Oxford University Press.
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect regulation, mentalization, and the development of the self. Other Press.
Luyten, P., Campbell, C., Allison, E., & Fonagy, P. (2020). The mentalizing approach to psychopathology: State of the art and future directions. Annual Review of Clinical Psychology, 16, 297–325. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-071919-015355
Volkert, J., Taubner, S., Byrne, G., Rossouw, T., & Midgley, N. (2022). Introduction to mentalization-based approaches for parents, children, youths, and families. American Journal of Psychotherapy, 75(1), 4–11. https://doi.org/10.1176/appi.psychotherapy.20210020